विश्व युद्ध र बैंकिङ प्रणालीमा बढ्दो जोखिम: के वित्तीय स्थायित्व सुरक्षित छ?

विश्व अहिले दोस्रो विश्वयुद्ध पछिकै सबैभन्दा जटिल सुरक्षा संकटको चरणमा प्रवेश गरेको देखिन्छ। सन् २०२५ मा विश्वभर ६५ भन्दा बढी सक्रिय सशस्त्र द्वन्द्वहरू भइरहेका छन्, जुन ऐतिहासिक रूपमा उच्च संख्या हो। यससँगै अन्तर्राष्ट्रिय युद्धहरू पनि तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्।

यो अवस्था केवल राजनीतिक वा मानवीय संकट मात्र होइन, यसले विश्वको वित्तीय प्रणाली, विशेषगरी बैंकिङ क्षेत्रलाई गम्भीर चुनौती दिइरहेको छ।

• युद्ध र बैंकिङ प्रणाली: प्रत्यक्ष असर

बैंकिङ प्रणाली कुनै पनि अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड हो। तर युद्ध र द्वन्द्व बढ्दै जाँदा यसको स्थायित्व कमजोर हुन थाल्छ।

मुख्य असरहरू:

• व्यवसायहरू ध्वस्त हुँदा ऋण तिर्न नसक्ने अवस्था (NPL वृद्धि)

• सरकारहरूले विकासभन्दा युद्धमा खर्च बढाउनु

• बैंकहरूको ऋण पोर्टफोलियो कमजोर हुनु

• सरकारी बन्डको मूल्य घट्नु

• युक्रेन, सुडान, र हैटी जस्ता देशहरू यस जोखिमका ज्वलन्त उदाहरण हुन्।

ऊर्जा र वस्तु बजारमा अस्थिरता

• युद्धले अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति श्रृंखला (Supply Chain) मा ठूलो असर पार्छ।

• तेल र ग्यास आपूर्तिमा अवरोध

• ढुवानी लागत वृद्धि

• खाद्यान्न र आवश्यक वस्तु महँगो हुनु

• मुद्रास्फीति (Inflation) तीव्र हुनु

यस्तो Inflation demand-driven नभई supply-side कारणले हुने भएकाले नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ। ब्याजदर बढाएर मात्र समाधान सम्भव हुँदैन, जसले अर्थतन्त्रलाई थप दबाबमा पार्छ।

• प्रतिबन्ध (Sanctions) र वित्तीय जटिलता

• हरेक नयाँ युद्धसँगै नयाँ आर्थिक प्रतिबन्धहरू लागू हुन्छन्।

• हजारौँ व्यक्ति र संस्थामाथि sanctions

• बैंकहरूको compliance लागत अर्बौँ डलरसम्म पुग्नु

• Cross-border payment system विखण्डित हुनु

• मनी लाउन्डरिङ नियम झन् जटिल हुनु

यसले विश्व बैंकिङ प्रणालीलाई अझ fragmented बनाइरहेको छ।

• साइबर युद्ध: नयाँ खतरा

• आधुनिक युद्ध अब केवल हतियारमा सीमित छैन।

• SWIFT जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय भुक्तानी प्रणाली जोखिममा

• केन्द्रीय बैंक प्रणालीमाथि साइबर आक्रमण

• डिजिटल बैंकिङ पूर्वाधार कमजोर हुनु

ठूला बैंकहरू सुरक्षित देखिए पनि साना तथा मध्यम बैंकहरू बढी जोखिममा छन्।

• विकासशील देशमा पूँजी पलायन

विश्व अस्थिर हुँदा लगानीकर्ताहरू सुरक्षित बजारतर्फ जान्छन्।

• विदेशी लगानी घट्ने

• मुद्रा कमजोर हुने

• विदेशी मुद्रा सञ्चिति घट्ने

• बैंकिङ प्रणालीमा तरलता संकट आउन सक्ने

• वर्तमान वित्तीय प्रणाली किन कमजोर?

हालका बैंकिङ नियमहरू धेरैजसो शान्तिपूर्ण आर्थिक अवस्थालाई आधार बनाएर बनाइएका छन्।

तर अहिले:

• बहु-देशीय युद्ध

• साइबर खतरा

• आर्थिक प्रतिबन्ध

• आपूर्ति संकट

सबै एकैसाथ देखिन थालेका छन्।

भविष्यका लागि आवश्यक कदमहरू

विशेषज्ञहरूले केही महत्त्वपूर्ण सुधार आवश्यक देखाएका छन्:

• बैंक Stress Test मा geopolitical risk समावेश गर्नुपर्ने

• Real-time sanctions monitoring प्रणाली विकास

• वित्तीय साइबर सुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षासरह महत्त्व दिनुपर्ने

• संकटग्रस्त देशका लागि अन्तर्राष्ट्रिय liquidity support mechanism

निष्कर्ष

विश्वमा बढ्दो युद्ध र अस्थिरताले बैंकिङ प्रणालीलाई ठूलो परीक्षणको घडीमा ल्याएको छ। यदि समयमै सुधार गरिएन भने यो अवस्था भविष्यमा ठूलो वित्तीय संकटमा बदलिन सक्छ।

अब वित्तीय नीति केवल आर्थिक दृष्टिकोणबाट होइन, भूराजनीतिक यथार्थलाई समेत समेटेर तयार गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट देखिन्छ।